دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
243
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
مىفروختند و ابريشم مىخريدند و با تعادل مطلوب تجارى كه با ايران برپا كرده بودند ، پول آماده زيادى را به جيب مىزدند . انگليسىها كه در سال 1625 م . در آستانه ترك تجارت با ايران بودند ، از رفتن اكراه داشتند كه « مبادا با ترك آنها هلنديها جايشان را بگيرند » ، و لذا پس از دريافت ضمانت از شاه صحنه را ترك نگفتند و موقعيت خود را حفظ كردند . در اين زمان ، سر رابرت شرلى در لندن از سال 1623 م . تا 1626 م . در دومين مأموريت خود بارديگر درصدد متقاعد كردن تجار انگليسى برآمد تا در تجارت ايران سهمى فعال داشته باشند . او استدلال كرد ، حال آنكه پرتقاليها از هرمز رانده شدهاند ايرانيان اگر فقط كشتىهاى بادبانى « پيشساختهاى » را كه خليج فارس مملو از آنهاست . تهيه بكنند مىتوانند از سواحل خود دفاع كنند . هنگامىكه تجار انگليسى ادعا كردند كه نمىتوانند همه ابريشم ايران را صادر كنند چون نه اجناس كافى در اختيار دارند و نه پول كافى ، شرلى خاطرنشان ساخت كه تجار ايرانى « مىتوانند امتعه خود را با كشتىهاى انگليسى كه بطور معمول بدانجا رفتوآمد مىكنند ، حمل كنند و شما بازرگانان هم نمىتوانيد آنها را مانع باشيد و لذا مىتوانيد بين خودتان يعنى تاجر با تاجر به توافق برسيد . » اين كار اقدامى هوشمندانه و جالب نظر بود كه تجار ايرانى بر ناكامى بودن كشتيرانى ايرانى فايق آيند و با استفاده از راههاى تازه گشودهشده دريائى بر بازارهاى غيرمحدود و تازه دست پيدا كنند . ضمنا اين كار ابزار رفع كمبود مزمن پول نقد براى سرمايهگذارى خارجى را فراهم مىساخت كه در خلال سده هفدهم تجارت انگليس و اكثر كشورهاى اروپائى را لطمه زده بود . جيمز اول تحتتأثير دفاعيه شرلى قرار گرفت و به تجار انگليسى سفارش كرد كه « شما بايد با دقت و ملاحظه تمام اين كار را از پيش ببريد و بدانيد كه اين خواسته و اراده سلطنت ماست . » شاه اين مسأله را پيشنهاد كرد ولى اين بازرگانان بودند كه مىبايد تصميم نهايى را مىگرفتند . كمپانى هند شرقى از توافق با شرلى اكراه ورزيد و كمپانى مديترانه هم عقيده او را رد كرد . شاه عباس در اين مرحله آخرين ابتكارات سياسى - تجارى خويش را به كار بست . او دو هيأت سياسى به انگليس و هلند روانه كرد ، اولى به سرپرستى نقد على بيك كه در اوايل فوريه 1626 م . با كشتى استار ( Star ) به پورتسموت وارد شد و دومى به سرپرستى موسى بيك كه در 9 فوريه همان سال وارد هلند گرديد . درباره شرايطى كه هيأتها و سفرا داشتند چيزى دانسته نيست ، امّا مىتوان تبييناتى عرضه كرد . احتمالا شاه عباس دريافته بود كه حضور كمپانيهاى انگليسىها و هلندى در ايران موجب ايجاد موازنه كشور و براى ايران بسيار مناسب و مطلوب است . بنابراين تصميم گرفت كه بالمناصفه با هردو كشور معامله كند و اگر مىتوانست با هلند قراردادى منعقد سازد .